به نام صاحب علم
بوی خوش تو هر که ز باد صبا شنید / از یار آشنا سخن آشنا شنید
حافظ
به نام شنوای عالم و آنکه نعمت شنیدن را به مخلوقات هدیه داد تا از پس این نعمت هدایت رقم بخورد. شنیدن تنها مختص انسان نیست و تقریبا همه اجزای عالم از جاندار تا بیجان به نحوی تحت تاثیر اصوات و امواج هستند و اگر چه ممکن است به گوش نشنوند اما به جان و روح متاثرند و یا لااقل شکل مولکولی آنها تحت تاثیر اصوات قرار میگیرد. پس وقتی درباره شنیدن و تاثیرات صدا حرف میزنیم، باید دامنهای بسیار بزرگ تر از شنیدههای خود را متصور شد. با این وجود فهم ما از صدا تا به امروز در گرو شنیدهها بوده و شنیدن یکی از اصلی ترین منابع دریافت آدمی از محیط اطراف است و گاهی روحیات، و خوب و بد احوال ما، وابسته به چیزی است که میشنویم. گاهی بعضی صداها ما را آرام و امیدوار میکند و برخی صداها بر عکس اثرات مخربی بر روان ما میگذارد. تغییر و تحول روحیات ما سالهاست که وابسته به شنیدن اصوات است. اصوات در فرهنگهای مختلف کارکردهای متفاوتی دارند.
مجموعهای از باورها و اعتقادات، شادی ها، غمها، حماسهها و حتی ترسهای ما وابسته به اصوات و شنوایی است. انسان با شنیدن نوای غمگین محزون میشود و با شنیدن آوایی شاد ناگاه لبخندی بر لب میآورد، همچنین است که شنیدن سرودهای حماسی ما را شجاع تر میکند و گاهی صدایی ناهنجار و ناگهان ترس را وسعت میدهد. بومیان آفریقا با صدای تبل و و آواز، سرخپوستان به صدای فلوت ،راهبان بودایی با طنین کاسههای تبتی به پاکسازی محیط اطراف خود میپردازند و مسلمانان به ذکر صلوات بر خاتم پیامبران و اهل بیت مطهرش. از این دست کارکردهای صدا بسیار است و در ادبیات و تاریخ و فرهنگ همه مردم جهان و در همه اعصار تاریخی نمود و نشان دارد.
علم موسیقی و هنر نوازندگی و آواز شاید پرکاربرد ترین و قدیمی ترین سرگرمی بشر بوده که ضمن ایجاد سرگرمی، قدرت انتقال مفاهیم و آموزش را نیز در اختیار داشته. هنوز هم بخش بزرگی از ارتباط مردم ایران زمین با ادبیات کهن فارسی، وابسته به شنیدن آوازهاست و صدا در این مقوله نقش اصلی و پل ارتباطی انتقال مفاهیم فرهنگی را ایفا میکند و مقبولیت و محبوبیت هنرمندان این عرصه بدین واسطه است. همچنین اکثر ما شنیدن قرآن به صدای خوش را ترجیح میدهیم و تاثیرات صدای خوش در خوانش کلام وحی نیز مشهود و مبرهن است.
اما نکته با اهمیت تری که دانشمندان امروزه به دنبال کشف زوایای پنهان آن هستند صداهای ناشنیدنی است. ما به لحاظ شنیدن تنها دامنهای از اصوات را میشنویم. اگر صدایی خارج از دامنه شنیدن ما باشد، شنیده نمیشود اما به معنای عدم وجود آن صدا نیست. اصوات شنیدنی خود مقولهای پیچیده بودند که هنوز کاملا شناخته نشده و تاثیرات همه آن بر همه ابعاد وجودی ما و عالمی که میشناسیم مشخص نیست. اما دنیای اصوات ناشنیده بسیار بزرگ تر است. ناشنیدنیها که در حالت عادی و جهان خارج از آزمایشگاه بیشتر نادیدنی هم هستند ،ممکن است خطر آفرین باشند و یا بتوان با کنترل و تسلط بر آنها برخی مسائل حل نشده علم را حل نمود.
اصوات ناشنیدنی ممکن است کارکردهایی مخرب داشته باشند. از این دست میتوان به تخریب هایی که با امواج صوتی خارج از شنوایی انسان در بافتهای زنده و غیر زنده صورت میپذیرد نام برد. حتی شنیده شده مواردی از مخدرهای صوتی در فضای مجازی پخش گردیده. همچنین ادعاهایی مبنی بر این وجود دارد که مولکولهای مواد مختلف در برابر اصوات واکنش هایی نشان داده و تغییر شکل میدهند. مساله صدادرمانی یکی از مباحث جالب پزشکی است که هنوز موافقان و مخالفانی دارد. همه این موارد یک حقیقت را نشان میدهد و آن اینکه صدا همانقدر که نیاز به شناخت علمی دارد نیازمند شناخت کارکردهای فرهنگی نیز هست و شاید یکی از ابزارهای تولید قدرت درآینده تسلط بر صدا و مفاهیم وابسته به آن باشد. پس برآن شدیم در این شماره در حد بضاعت و فهم خود از مقوله صدا و شنیدن به بررسی این موضوع بپردازیم.
آینده امیدوار است مجموعه مطالب ارائه شده در این شماره مورد پسند علاقه مندان قرارگیرد و جرقهای باشد در اذهان خلاق. ان شاء الله.