در سال­های دور، علم در جهان موضوعی واحد و یکپارچه بود و چیزی تحت عنوان رشته فیزیک، شیمی، برق و … به­ طور مستقل وجود نداشت.

علاوه بر آن، علوم قدیم بصورت فنی، انسانی، پزشکی و … نیز تقسیم ­بندی نشده بودند. اما از قرن نوزدهم میلادی، دانشمندان اروپایی به­ منظور تخصصی کردن مطالب و جهت ورود با دقت و تمرکز بیشتر در موضوعات مختلف، شروع به گسستن علم در قالب بخش­ها و زیرشاخه­ های آن کردند.

پس از گذشت سالیان سال و دستیابی به نتایج نسبتا موفق و پیشرفت روز افزون غرب در حوزه ­های علم و فناوری، در کشور ما هم ساختار آموزش رو به این گسستگی آورد و وحدت علم شکسته شد.

امّا از اواسط قرن بیستم، برخی دانشمندان و فلاسفۀ غربی به نقد این روند بی­ مهار تخصّص­ گرایی پرداختند و روز به روز به جمع منتقدین آن افزوده شد.

امروزه غرب به این نتیجه رسیده است که هرچند انفکاک در علوم، موجب پیشرفت سریع در دستیابی به تکنولوژی شده، اما متاسفانه با نادیده گرفتن برخی از مسائل توسط مهندسان، به ­خصوص در حوزه علوم انسانی، مشکلات و گرفتاری­ هایی برای بشریت به ­وجود آمده است.

لذا پس از بررسی­ های فراوان، تقریبا این اتفاق نظر به ­وجود آمده است که کاری که چندصد سال قبل انجام شد، الزاما کار درستی نبوده و باید قدم در مسیر وحدت علوم گذارد.

دلایل مهم و اساسی غرب برای توجه به علوم انسانی در کنار مهندسی به قرار زیر هستند:
  • سوء استفاده­ هایی که از علم و فناوری شده بود؛ به طور مثال عمدۀ تحقیقات علمی صرف نیازها و علائق ثروتمندان شده و میلیاردها نفر فقیر در دنیا از آن بی بهره بوده­اند.
  • فقدان علوم انسانی در مهندسان آن­ها را از شناخت اجتماعی دور کرده و عمدتاً فعالیت­های آنها در راستای مسئولیت­های اجتماعی و انسانی آنها نبوده است.
  • از تخصص­ها برای رفع مشکلات انسانی و ارزش­های اخلاقی استفاده ­نشده است.
  • فناوری­ ها، جوامع را دچار تغییرات اساسی و غیرقابل پیش ­بینی در ساختار فرهنگی و اجتماعی کرده است.
  • با ورود فناوری­ های جدید، جامعه به سوی بازترکیب خود و تشکیل ساختار و شکل جدیدی رفته که تبعات آن معلوم نیست.
  • با ورود فناوری­ های جدید، ماشین­ها و تکنیک­ها بر اراده انسان حاکم شده و گاهی قدرت و اختیار را از انسان گرفته­ اند.
  • با افزایش سطح خدمات، فناوری به جای آنکه ابزاری در خدمت انسان باشد، خدای انسان شده است.

بنابراین، در دهه اخیر بعضی از کشورهای غربی دروس اخلاق، فلسفه، جامعه شناسی، مردم شناسی و … را با عنوان علوم انسانیِ مهندسی به برنامه­ های درسی رشته های مهندسی وارد نموده و مقرر کرده­ اند، که هر دانشجوی مهندسی تعدادی از دروس علوم انسانی و علوم اجتماعی را بیاموزد تا بتواند نقش مؤثرتری در جامعه ایفا کند.

از نظر آنها به کمک علوم انسانی مهندسانی تربیت می شوند که بهتر می­ توانند با مسائل پیچیده زندگی رو به رو شوند.

پس لازم است تغییر نگرشی به علم و فناوری حاصل شود و فناوری ها­ به ­جای آنکه صرفاً وسایل بهره ­برداری از منابع طبیعی و افزایش ثروث و قدرت باشند، به فهم طبیعت و رفع نیازهای مشروع انسانی هم کمک کنند.

پروفسور لئوکوردی در این زمینه می گوید: علوم انسانی مفاهیم و رشته­ هایی را ارائه می کند که برای درک کامل علوم طبیعی لازم هستند.

آقای ایهود شابتای بنیانگذار نرم­ افزار ناوبری Waze تحصیل­کرده رشته های علوم کامپیوتر و فلسفه بوده و آوی وارشاوسکی بنیانگذار MindCET دارای مدرک کارشناسی ارشد فلسفه می­ باشد.

گنجاندن علوم انسانی در دروس مهندسی دانشگاه­ ها بطور خلاصه هدف­ های زیر را دنبال می کند:
  • مهندسی را به نفع رفاه انسان ارتقاء بخشیده و جامعه­ ای پایه­ ریزی کند که مردم بتوانند در آن راحت زندگی کنند[۱].
  • مرزهای مهندسی را به سوی نیازهای اصلی بشریت نزدیک کند[۲].
  • ایجاد تحقیقات نوآورانه ­ای که تاثیر مثبتی بر انسان پایدار، سالم، ایمن و خلّاق داشته باشد[۳].
  • نوآوری و برتری تکنولوژیک به نفع بشریت ارتقاء یابد.
  • پرورش مهندسانی باهوش و با قدرت خلاقیت بالاتر[۴].
در سال ۲۰۰۰، ABET که برنامه ­های آموزشی مهندسی آمریکا را تایید می­ کند، برنامه زیر را برای دانشجویان کارشناسی مهندسی تعیین کرده است:
  • یک سال ریاضیات و علوم پایه
  • نیمسال علوم انسانی و اجتماعی
  • یک سال و نیم موضوعات مهندسی

دانشگاه­ های بزرگ و معتبری نظیر: استنفورد، MIT، باتلر و واشنگتن نیز ضمن پذیرش این روند، برنامه ­هایی در این زمینه ارائه داده ­اند. اسرائیل نیز در بزرگترین دانشگاه خود (TAU) واقع در تلاویو دانشجویان مهندسی را موظف به گذراندن ۳۲ساعت از دوره­ های علوم انسانی بصورت آکادمیک نموده است.

از جمله دروس مرتبط با علوم انسانی که در این دانشگاه­ ها برای رشته های مهندسی ارائه می­ شود به شرح ذیل است:
  • درس علم، فناوری و جامعه معاصر[۵]
  • درس اخلاق، علم و فناوری[۶]
  • درس فرهنگ و فناوری[۷]
  • درس مطالعات اجتماعی، اطلاعات و فناوری[۸]
  • درس ارتباطات، فرهنگ و فناوری[۹]
  • فرهنگ دیجیتال[۱۰]
  • روانکاوی و روانشناسی[۱۱]
  • تاریخ و فلسفه[۱۲]
  • خلاقیت شناسی[۱۳]

حال این سوال مطرح می­ شود که با توجه به رویکرد جدید غرب در راستای تلفیق تخصص ­های علمی و آشکار شدن مشکلات ناشی از تخصص ­گرایی و جزئی ­نگری در علم، چرا ایران که از ابتدا علوم یکپارچه و واحد داشته­ و بر پایه این علوم، دوران درخشان تمدّن اسلامی را در تاریخ جهان حک کرده­ است، نباید سریع­تر به این مسیر بازگردد و علومی را که در سایه نگرش وحدانی به علم داشته است بازیابی نماید؟

هرچند اخیراً در برخی همایش­ ها و مجامع داخلی، تلاش­ هایی در این راستا صورت گرفته لیکن هنوز تحوّلی در نگرش سیاست­گزاران و تصمیم­ سازان حوزه ­های علم و فناوری مشاهده نمی ­شود.

لذا با توجه به اینکه سپند از پیشگامان خلاقیت، نوآوری و مرزشکنی در حوزه­ های مرتبط با علم و فناوری در سطح کشور می­ باشد پیشنهاد می­ شود در راستای جریان­ سازیِ تلفیق علوم و نقش اساسی علوم انسانی در خلق فناوری­ های سودمند بشری، دوره ­های آموزشی و همایش ­هایی متناسب با این مهمّ در سازمان تشکیل شده و در شرکت عموم پژوهشگران سپند اهتمام گردد.

در ادامه، بخش­هایی از بیانیه پایانی سمپوزیوم “علوم انسانی برای نخبگان” که در تاریخ ۲۵-۲۲ اردیبهشت سال جاری در دانشگاه صنعتی شریف برگزار گردید، تقدیم حضور می­ گردد:

ما در دانشگاه، عمله ­های علم را پرورش می­ دهیم و نه دانشمندان را. توجه نخبگان ما به مهندسی و پزشکی، منجر به عقب ماندگی نسل­های پیاپی ایرانی در عرصه فکر و اندیشه شده است… غفلت از توجه اصیل به علوم انسانی، ما را در مهندسی و علوم نیز ناتوان کرده و در شاخص­ هایی نظیر رضایت از زندگی، افکار خودکشی و افسردگی، در وضعیت بدی نسبت به سایر دانشگاه­ها قرار داده است.

علم­ ورزی ما به رشد اخلاقی و فضیلت­ مند شدن ما کمکی نمی­ کند. ما جز حس و عقل محاسباتی، سایر قوای ادراکی خویش را کنار گذاشته ایم…

 

پی نویشت:

[۱] دانشکده علوم و مهندسی علوم انسانی دانشگاه کیندای

[۲] دانشکده علوم انسانی برای مهندسی دانشگاه کلمبیا

[۳] دانشکده علوم انسانی برای مهندسی دانشگاه کلمبیا

[۴] دانشگاه تل­آویو

[۵] دانشگاه استنفورد

[۶] دانشگاه استنفورد

[۷] دانشگاه MIT

[۸] دانشگاه جرج تاون

[۹] دانشگاه جرج تاون

[۱۰]  دانشگاه تل­آویو

[۱۱] دانشگاه تل­آویو

[۱۲] دانشگاه تل­آویو

[۱۳] دانشگاه تل­آویو

موسسه آوا – اندیشکده قرآن ، حدیث ، علم و فناوری