ظنّ (گمان) در مقابل یقین

«ظنّ» در لغت به معنای گمان و خیال قوى می باشد که احتمال خلاف آن وجود دارد و لذا اگر مساله و موضوعی در مقام تصدیق به مرتبه صد در صد برسد و احتمال خلاف آن وجود نداشته باشد به آن یقین گویند، در مقابل اگر حتی یک درصد احتمال خلاف داده شود آن مساله و موضوع تحت مقوله ظنّ است و بدان «مظنون» گفته می شود.

ظنّ در قرآن

خداوند در قرآن می فرماید:

“إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی‏ مِنَ الْحَقِّ شَیْئا”(یونس۳۶)

بطور قطع ،گمان از [شناخت‏] حقیقت چیزى را کفایت نمى‏کند.

” وَ مَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلم إِن یَتَّبِعونَ إلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاَ یُغنِى مِنَ الحَقِّ شیئاً” (نجم ۲۸)

 به آنچه که مى گویند علم ندارند و جز گمان خود چیزى را پیروى نمى کنند و حال آنکه گمان و ظن، آدمى را در فهم حق سودى نمى رساند.

مولانا هم در این باره می فرماید:

                      از حق «أنّ الظنّ لا یغنی” رسید                   مرکب ظن بر حقیقت کی پرید؟

و در آیاتی پیروی از گمان و تخمین را مذمت و نکوهش کرده به پیروی از علم ویقین فرا می خواند:

« قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُون»( انعام ۱۴۸)

 بگو آیا نزدتان دانشى هست تا آن را براى ما آشکار کنید؟! پیروى نمی کنید مگر گمان را و جز به گزاف و تخمین سخن نمی گویید.

ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَظُنُّونَ»(جاثیه۲۴)

و آنان را بدان هیچ دانشى نیست. آنها جز به گمان و پندار نمى‏گرایند.»

و ان تطع اکثر من فی الارض یضلوک عن سبیل الله ان یتبعون الّا الظن.(انعام ۱۱۶)

اکثر مردم چنین اند که اگر بخواهی پیرو آنها باشی تو را از راه حق گمراه می کنند، زیرا تکیه شان بر ظن و گمان است.

علوم تجربی (ظنّی یا یقینی)

از دیدگاه بسیاری از معرفت شناسان معاصر، علوم تجربی که بر پایه دریافتهای حسی و تجربی استوار است از منظر منطق کلاسیک، نمی تواند علمی یقینی باشد.

در متدولوژی علم تجربی، ابتدا از طریق حواس ِظاهری انسان اطلاعاتی کسب شده و سپس بر اساس ذهن خیالی فرضیه سازی صورت می گیرد، این فرضیات از طریق آزمایشهای تجربی صحت سنجی شده و در صورتی که از آزمایش تجربی سربلند بیرون آمد آن را “نظریه علمی” می نامند.

این روش گرچه در عرصه صنعت و فناوری مفید واقع شده و کارکردهای خوبی داشته است، لیکن فاقد ارزش “هستی شناسی” است. ابطال بسیاری از فرضیات علمی و تحوّل سریع علم و فناوری جهانی به خوبی این موضوع را نشان می دهد. نظریات علمی که بر پایه ظنّ (گمان قوی) شکل گرفته و همواره دستخوش تغییر و جایگزینی با نظریه های بهتر و کارآمدتر است، مسلّماً علمی یقین آور نیست.

دانشمندان علوم تجربی هم معترفند که این نظریّه ها صرفاً مدلهایی ذهنی اند و نمی تواند حقیقتاً ماهیّت عالَم را بیان کنند. در علوم تجربی، سخن از درستی و نادرستی مطرح نیست؛ بلکه سخن از مقبولیّت و عدم مقبولیّت است؛ یعنی یک نظریّه تا زمانی که نظریّه ای بهتر از آن وجود ندارد مورد قبول است.

 

موسسه آوا – اندیشکده قرآن ، حدیث ، علم و فناوری