ستاره شعری که در سوره مبارکه نجم بدان اشاره شده، درخشنده ترین ستاره در آسمان شب است که درخشندگی آن دو برابر میزان درخشش دومین ستاره درخشان آسمان یعنی ستاره کانوپوس(Canopus) است.(۱)

این ستاره دارای سه نام معروف است: فارسی: شباهنگ/ عربی: شعرای یمانی / انگلیسی: سیریوس Sirius

براساس نظریه دانشمند آلمانی، فردریش بسل، در سال ۱۸۴۴ میلادی و سپس اثبات این مدعا توسط ستاره شناس آلمانی، آلوان گراهام کلارک، در سال ۱۸۶۲ میلادی، ستاره سیریوس (Sirius) خود با ستاره دیگری، که خیلی کوچکتر از آن است، در مداری خاص در حال حرکت است.

دو ستاره به ترتیب، سیریوس بزرگ تر (Sirius A) و سیریوس کوچک تر (Sirius B)  نام دارند و با ساختار خاصی دور یکدیگر می چرخند(۱و۲).

شعرای یمانی (Sirius A) اکنون در مرحله هیدروژن سوزی قرار دارد و دمای سطح آن به حدود ۹۸۸۰ درجه کلوین می رسد.

یکی از دلایل روشنایی زیاد این ستاره، درخشندگی حدود ۲۵ برابری آن نسبت به خورشید است که دلیل اصلی این امر به فاصله کم این ستاره از زمین برمی گردد.

براساس سنجش های انجام گرفته توسط ماهواره Hipparcos ، شعرای یمانی(Sirius A) در فاصله ۶/۸ سال نوری از زمین قرار دارد که حدود دو برابر فاصله نزدیک ترین ستاره از آن، یعنی آلفای قنطورس (Alpha Centauri) است.(۳)

سیریوس A ستار های غنی از فلزات (بویژه آهن) است و با جرمی معادل سه برابر خورشید، بیش از سه برابر آن فلز دارد (حدود ۳۱۶ درصد بیشتر) اما سیریوس B در واقع نوعی کوتوله سفید با قطری تقریباً برابر زمین) ۹/۰ قطر زمین(و جرمی برابر با خورشید (M_01.2)

بوده و دمای سطح آن در حدود ۲۵۲۰۰ کلوین است.

سیستم سیریوس در حال نزدیک شدن به منظومه شمسی است که به همین دلیل، روشنایی آن تا حدود ۶۰ هزار سال آینده، بطور پیوسته افزایش خواهد یافت.

پس از این مدت، با افزایش فاصله این ستاره به زمین، از درخشندگی آن کاسته خواهد شد؛ اما همچنان برای مدت نزدیک به ۲۱۰ هزار سال، درخشا نترین ستاره آسمان خواهد بود.

به دلیل جابجایی دقیق این ستاره نسبت به سایر ستارگان در آسمان از صفحه مداری زمین (ecliptic plane) طلوع آن در افق مشرق دقیقاً ۲۵/۳۶۵ روز بوده و این وضعیت در هر سال خورشیدی ثابت است. همین امر مبنای تقویم مصریان باستان بوده و گاها به دلایل مخلتف این ستاره در تمد نهای مختلف، از جمله قبیله خزاعه از قبایل عرب دوران جاهلیت، پرستش می شده است. به طور کلی، از این ستاره در تمد نها مختلف از سومریان و افسانه گیلگمش متعلق به این تمدن گرفته، تا مصر باستان، چین باستان، پلی نژیا و آفریقا یاد شده است.

طلوع این ستاره در قاهره مصر در روز ۱۹ جولای و دقیقا قبل از انق الب تابستانی رخ می دهد که سرآغاز بروز مد در نیل در عصر باستانی مصر بوده است (۴).

با وجود ذات نامنظم بودن وقوع و شدت وقوع بالاآمدن آب رود نیل، دقت بسیار بالای بازگشت این ستاره در زمان مشخص برای مصریان باستان، بسیار مهم بوده و برهمین اساس آن را به عنوان خدای سوپدت (Sopdet) می پرستیدند. دقت طلوع این ستاره و اهمیت آن سبب ایجاد تقویم های بسیار دقیق جولیان و الکساندریان در مصر باستان شد.

نکته جالب توجه در خصوص این ستاره، تفاوت زمان طلوع آن از گذشته تا حال است.

همانگونه که بیان شد، در عصر باستان این ستاره در تابستان طلوع می کرده، ولی امروزه ستاره سیریوس در زمستان در افق زمین ظاهر می شود.

ستاره های سیریوس در مداری بیضوی حول مرکز گرانش سیستم دو ستار های به دور یکدیگر می چرخند؛ بدین ترتیب که کما نهایی نزدیک به هم را تشکیل می دهند.

براساس منابع مختلف ارائه شده از سوی مراکز تحقیقاتی متعلق به دانشگا ههای هاروارد، اوتاوا و لایچستر (۵و۶)، دوره تناوب این کما نهای نیمه بیضوی ۴۹٫۹ سال است. به عبارت دیگر، دوره چرخش این ستاره ها حول مرکز گرانش مسیرشان ۹/۴۹ سال است )البته در برخی منابع این عدد کمی بیشتر از ۵۰ سال و در حدود ۱/۵۰ سال آورده شده است(۷).

این یافت هها در منابع مختلف چون مراکز تحقیقاتی متعلق به دانشگا ههای هاروارد، اوتاوا و لایچستر آورده شده است.

در سوره نجم (آیه ۴۹) به این ستاره اشاره شده و در آیه ۹ همین سوره نیز به نزدیک بودن فاصل دو کمان یا کمتر اشاره شده است. از کنار هم قراردادن این دو عدد، عدد۹/۴۹ که همان دوره چرخش این دو ستاره در مداری دو کمانه است، بدست می آید.

منابع:

[۱] Schaaf, Fred (2008). The Brightest Stars. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. p. 94. ISBN 0-471-70410-5.

[۲] «On the Variations of the Proper Motions of Procyon and Sirius». Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 6 (11): 136–۱۴۱٫ December 1844. Bibcode: 1844MNRAS…6R.136B. doi:10.1093/mnras/6.11.136a.

[۳] van Leeuwen, F. (November 2007), «Validation of the new Hipparcos reduction», Astronomy and Astrophysics, 474 (2):653–۶۶۴, arXiv:0708.1752, Bibcode:2007A&A…474..653V, doi:10.1051/0004-6361:20078357.

[۴] Wendorf, Fred; Schild, Romuald (2001). Holocene Settlement of the Egyptian Sahara: Volume 1, The Archaeology of Nabta Plain (Google Book Search preview). Springer. p. 500. ISBN 0-306-46612-0.

[۵] http://www.astrosurf.com/eratosthene/HTML/exposetheoastro.htm

[۶] http://cfa-www.harvard.edu/~hrs/ay45/Fall2002/ChapterIVPart2.pdf

[۷] Bond, Howard E.; Schaefer, Gail H.; Gilliland, Ronald L.; Holberg, Jay B.; Mason, Brian D.; Lindenblad, Irving W.; Seitz-Mcleese, Miranda; Arnett, W. David; Demarque, Pierre; Spada, Federico; Young, Patrick A.; Barstow, Martin A.; Burleigh, Matthew R.; Gudehus, Donald (2017). «The Sirius System and Its Astrophysical Puzzles: Hubble Space Telescope and Ground-based Astrometry». The Astrophysical Journal. 840 (2): 70. arXiv:1703.10625. Bibcode:2017ApJ…840…70B. doi:10.3847/1538-4357/aa6af8.

 

موسسه آوا –مقالات