راز خلاقیت در انسان

در سنت اسلامی و برخی ادیان ابراهیمی آمده است که «خداوند انسان را بصورت خود آفریده است». در منابع اصیل شیعی مانند اصول کافی، عیون اخبار الرضا (ع) و التوحید شیخ صدوق نیز سخنی با همین مضمون از پیامبر اسلام روایت شده است.

در مواردی از متون دینی یهودیت، از جمله عهد عتیق و تلمود، به مسئله خلقت انسان به صورت خداوند اشاره شده است و عبارت ذیل در عهد عتیق به این موضوع،صراحت دارد: «و خدا گفت آدم را به صورت خود و موافق و شبیه خود بسازیم تا بر ماهیان دریا و پرندگان آسمان و بهایم و بر تمامی زمین و همه حشراتی که بر زمین می خزند، حکومت نماید. پس خدا آدم را به صورت خود آفرید؛ او را به صورت خدا آفرید؛ ایشان را نر و ماده آفرید و خدا ایشان را برکت داد».

انسان محبوب است؛ زیرا که شبیه خدا آفریده شده است. محبّتِ بیشتر این بودکه، به خود او اطلاع داده شد که شبیه خدا آفریده شده است.

در مسیحیت اعتقاد به الوهیت مسیح، که توسط پولس ترویج می شد، مقدمه ای شد تا ساختار تثلیثی الوهی شکل بگیرد.

در کتاب مقدس، این ساختار تثلیثی را بیشتر درنامه های پولس می توان یافت که در آن از پدر، پسر و رو ح القدس یاد می شود.

تعبیرصریح «تثلیث»در نامه های پولس ذکر نشده؛ ولی عباراتی وجود دارند که حاکی ازاعتقاد او به خدایان چندگانه اند. او به وضوح اعلام می دارد که الوهیت در مسیح تجسم یافته است : «او با اینکه الوهیت داشت، نخواست با خدا برابر باشد؛ به صورت یک بنده

درآمد و ظاهر انسان به خود گرفت».

قرآن موضوع جانشینی خداوند را در ضمن داستان آفرینش حضرت آدم، بیان نموده ؛ آنجا که آمده است: خداوند به ملائکه فرمود که می خواهد مخلوقی بیافریند تا جانشین او باشد و به فرشتگان امر کرد که به انسان سجده کنند و جز شیطان، همه به وی سجده کردند و خلافت و جانشینی انسان را به رسمیت شناختند.

انسانی که جانشین خداست و به صورت خدا آفریده شده، «خداگونه » است و قدرت بر آفرینش دارد.

مؤید این نظر در حدیث قدسی آمده است که خداوند خطاب به جانشین بشری خود می گوید: «أقول للشّیء کن فیکون و قد جعلتک تقول کن فیکون»

من (هرچه بخواهم بیافرینم) می­گویم بشو(کُن) پس موجود می شود و تو را آنگونه ساختم که بگویی بشو(کُن) و آن چیز موجود شود.

«خلاقیت» در معنای فلسفی آن، نقطه مشترک بین خدا و انسان است و رمز آن، همان منصب جانشینی خداست که در هیچ موجودی جز انسان یافت نمی شود. منطق اقتضا می ­کند که جانشین خداوند برا ی انجام وظایف جانشینی خود، دارا ی این ویژگی و توانایی باشد. «خلافت» انسان، کلید راز پنهان وجود «خلاقیت» در انسان و اختصاص آن به او ، در میان دیگر موجودات است و اگر موضوع خلافت الهی در بین نباشد، وجودخلاقیت در انسان توجیه فلسفی نخواهد داشت.

خلاقیت، کرامت خاص پروردگار و ویژگی منحصر به فرد نوع انسان است و هیچ آفریده دیگری از آن برخوردار نیست.

فقط انسان است که می تواند با نوآوری زندگی خود را متحول سازد و بهبود بخشد. یکی از مصادیق خلاقیت در انسان، تخیل اوست که در هنر، علم و زندگی او نقش ارزنده ای دارد. همه انسانها دارای قوه خیال هستند و کم و بیش انواع تصورات و موجودات ذهنی را می آفرینند؛ اعم از آنکه موجود یا پدیده ای در خارج از وجود انسان است یا صرفاً مخلوق نفس انسان باشد.

عارف بزرگ مسلمان، محیی الدین عربی معتقد است که خال در انسان، قلمرو خلاقیت مطلقه و بی حد و مرز اوست؛

در واقع اگر جهان عینی و خارجی، قلمرو قدرت و خلاقیت خداست، جهان ذهنی و خیال نیز قلمرو بی حد و مرز انسان است.

موضوع خیال در انسان و انحصاری بودن آن برای وی، به قدرت ابداع انسان در عالم خود محدود نمی شود؛

بلکه در انسان نیرویی هست که میتواند مخلوقات ذهنی و خیالی خود را در جهان خارج عینیت ببخشد و به آن وجود خارجی دهد. هر اثر هنری، صنعتی و امثال آن و حتی خود سخن گفتن و تکلم و خلق کلمات، نمونه هایی از خلاقیت انسانی است و اوج این خلاقیت در معجزات پیامبران الهی تبلور می یابد تا آنجا که در بیان قرآن کریم، حضرت عیسی(ع) مجسمه ای شبیه به کبوتر از گل می سازد و سپس با دمیدن، به آن جان می بخشد که بسیار شبیه به آفرینش انسان توسط خداوند است.

پروفسور شیمل در فصل چهارم تاب ابعاد عرفانی اسلام می گوید که موضوع عینیت بخشی به مخلوقات خیالی در عالم مادی، در عرفان اسلامی و تمام مذاهب ابراهیمی و نیز در تجربه تاریخی اغلب مذاهب و فلسفه های شرقی، مورد قبول و انکار ناپذیر است و حتی در غرب نیز برخی آن را پذیرفته اند.

بر این اساس اعجاز پیامبران، نوعی از بروز همین قدرت الهی در بشر بوده و علاوه بر پیامبران، حتی قدیسین واقعی نیز همواره توانایی اینگونه ابداع و ایجادهای غیرعادی را، که مظهرکامل خلاقیت است، داشته اندکه در اصطلاح اسلامی به آن «تصرف» و «کرامت» می گویند. ادبیات عرفانی فارسی، پر است از اینگونه کارهای خارق العاده،که حتی پس از مرگ پاکان و اولیاء الهی نیز با زیارت آرامگاه آنان و درخواست کمک از آنها سرزده است.

 

موسسه آوا –مقالات